نقش زمان و مكان در استنباط پيشگفتار : ما مسلمانان معتقديم اسلام دين جامعى است كه همهء نيازمنديهاى معنوى و مادى ، فردى و اجتماعى انسانها در آن پيش‌بينى شده است . قرآن مجيد مىگويد : « ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ » « 1 » « وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » . « 2 » تعبير به « من شيء » و « لكلّ شيء » دليل روشنى بر اين جامعيّت است . اين سخن بدان معنا نيست كه بعضى از افراطيون پنداشته‌اند كه همهء علوم طبيعى و مادى نيز در قرآن آمده است و مثلًا آيهء « انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ » « 3 » كه دربارهء دوزخيان است ، اشاره به علم هندسه و آيهء « وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ » « 4 » * كه دربارهء حضرت آدم و حوّاست ، اشاره به حرفهء خيّاطى و آيهء « فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ » « 5 » كه دربارهء عسل است ، اشاره به علم طب و آيهء « كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها » « 6 » كه دربارهء زن ساده‌لوحى است كه در عصر جاهليّت مىزيست و پيوسته با چرخ دستى ، پشمى را مىتابيد و سپس آن را وامىتابيد . اشاره به علم نساجى ، و مانند آن است ؛ آن گونه كه جلال الدين سيوطى در كتاب اتقان آورده است . « 7 » در حالى كه وجود همه چيز در قرآن به معناى امورى است كه مربوط به ايمان و تربيت و اخلاق و روابط صحيح و عادلانه اجتماعى و تكامل انسانهاست . البتّه دعوت قرآن به علم و دانش ، به گونه‌اى كه آن را بزرگ‌ترين افتخار بشر شمرده ، مىتواند نيروى محركه‌اى جهت حركت به سمت و سوى همهء علوم و دانشها باشد ؛ نه اينكه اصول و فروع علم هندسه و خيّاطى ، نساجى و . . . در قرآن آمده است .

--> ( 1 ) . انعام ، آيهء 38 . ( 2 ) . نحل ، آيهء 89 . ( 3 ) . مرسلات ، آيهء 30 . ( 4 ) . اعراف ، آيهء 22 . ( 5 ) . نحل ، آيهء 69 . ( 6 ) . نحل ، آيهء 92 . ( 7 ) . الاتقان فى علوم القرآن ، ج 4 ، ص 40 - 28 .